Eşref Edib ve İstiklal Mahkemeleri

Meşrutiyet’le Cumhuriyet döneminin tanınmış dergilerinden Sebîlürreşâd’ı yayımlayan gazeteci ve yazar. Türkistan muhacirlerinden bir ailenin çocuğu olarak Serez’de dünyaya geldi. Babası İslâm Ağa, annesi Nefîse Hanım’dır. Sıbyan mektebini ve rüşdiyeyi Serez’de okudu. Bu arada hâfızlığını tamamladı. Serez Müftüsü İmâdüddin Efendi’den din bilgisi ve Arapça dersleri aldı. Bîr yıl Mahkeme-i Şer‘iyye kâtibi olarak çalıştıktan sonra İstanbul’a gitti ve Mekteb-i Hukuk’a kaydoldu. Aynı zamanda Çemberlitaş’taki Atik Ali Paşa Camii’nde medrese derslerine devam etti. Dönemin meşhur vâizlerinin vaazlarıyla Mekteb-i Hukuk hocalarının ders takrirlerinden derlediği risâleleri bastırmak suretiyle yayın hayatına girdi. Bu yıllarda Serezli Hâfız Eşref Edip adıyla tanındı. II. Abdülhamid’in saltanatının son yıllarında artan yenilikçi fikirlere karşı çıkmak ve İslâm birliği ideolojisini yaymak amacıyla dergi yayımcılığına ilgi duydu. Ebül‘ulâ (Mardin), Mehmed Akif (Ersoy), Mûsâ Kâzım ve Mahmud Esad gibi İslâmcı düşüncenin önde gelen bazı şahsiyetlerinin desteğiyle Sırât-ı Müstakîm adıyla haftalık bir dergi çıkarmaya karar verdi. 11 Temmuz 1324’te (24 Temmuz 1908) kurulan dergi 14 Ağustos 1324’te (27 Ağustos 1908) yayın hayatına girdi. 182. sayıdan sonra Ebül‘ulâ’nın darülfünuna hoca olması üzerine tek imtiyaz sahibi kalan Eşref Edip derginin adını Sebîlürreşâd olarak değiştirdi (24 Şubat 1327/9 Mart 1912).. Eşref Edip Batıcılar’a karşı İslâm birliği ideolojisini çekinmeden savundu… Mütareke döneminde ve İstiklâl Savaşı yıllarında ülkenin kurtuluşu için Mehmed Âkif’le beraber yayın yoluyla olduğu kadar fikrî çalışmaları ile de Millî Mücadele’ye katıldı. Eşref Edip, işgal kuvvetlerinin ve azınlıkların baskısı İstanbul’da yayın yapma imkânını ortadan kaldırınca Anadolu’ya geçti; Sebîlürreşâd’ı Kasım 1920’de bir süre kaldığı Kastamonu’da çıkardı. Mehmed Âkif’in Anadolu’da yaptığı vaazları yayımlayarak millî şuurun uyanmasına ve yayılmasına yardımcı oldu… Şeyh Said isyanı üzerine Takrîr-i Sükûn Kanunu vesile edilerek birçok gazete ve dergiyle birlikte Sebîlürreşâd da kapatıldı (6 Mart 1341/1925, sy. 641). Eşref Edip tevkif edilerek Şark İstiklâl Mahkemesi’ne gönderildi. Önce Ankara’ya, daha sonra Diyarbakır’a götürülüp muhakeme edildi. Sebîlürreşâd’ın yayımını durdurmak şartıyla 13 Eylül 1925’te serbest bırakıldı…”“Kitabımız toplam dört ana bölümden meydana gelmektedir. Birinci Bölüm; “Eşref Edib’in Makaleleri, 2. Bölüm; Eşref Edib’in Millî Mücadele Hâtıraları, 3. Bölüm; Eşref Edib, Sebilürreşad ve İstiklâ Mahkemeleri..” 4. Bölüm; Fotoğraf ve Belgelerle Eşref Edib Fergan, Sırat-ı Müstakim ve Sebilürreşad” ana başlıklarını taşımaktadır. Sırat-ı Müstakim ve Sebilürreşad Mecmualarının sahibi, Millî Mücadele kahramanı, Gazeteci-Yazar, Münevver, Mütefekkir, İslâm dâvasının cesur müdafii Avukat Eşref Edib Fergan’dan, başta Müslüman gençlik olmak üzere, Türkiye’nin ve İslâm Âleminin öğreneceği çok şeyler, büyük ders ve ibretler var!..” Araştırmacı-Yazar M. Emin Gerger’in büyük bir emek vererek yazdığı Eşref Edib ve İstiklâl Mahkemeleri” adlı kitap, Türkiye’nin yakın siyasi Tarihine ışık tutan kapsamlı ve önemli bir başucu kitabı durumunda.